نویسنده : داریوش افروزاردبیلی این کتاب دربردارنده داستانی پژوهشی تاریخی است که اطلاعات درخور توجهی را پیرامون آذربایجان و آذربایجانیان در اختیار می گذارد. اثر حاضر از تاریخ و زبان این سرزمین، از گویشی که در آن جریان دارد و پیشینه اش سخن می گوید و پرده از اسرار موجود درباره کوراوغلوی که از قهرمانان حماسی مشترک بسیاری از ترک زبانان است برمی دارد. ماجرای کتاب از سال 1363 آغاز می شود در حالیکه مادر ایران به سراغ پیرمردی درهم شکسته به نام محمد بی ریا می رود و گفتگویی میان شان شکل می گیرد. گزیده ای از کتاب : با آنچه تا اینجا آورده شد، روشن است که روان شدن زبان ترکی، از روزگار صفویان آغاز شد. در زمان شاه اسماعیل صفوی مریدان ترک آناتولی، تنها در ارتش ایران بودند و چندان پیوندی با توده مردم نداشتند؛ پس از پیروزیهای شاه عباس بر عثمانیان و سرازیر شدن سیل پناهندگان ستمدیده آناتولی، جز گروه سپاهیان، ایلها و دامداران آناتولی نیز، در آذربایجان جای گرفتند که از شمال سبلان تا کرانه های ارس در کار دامپروری بودند. در زمان فتحعلیشاه و پس از شکست روسیه، دولت قاجار ایلهای ترکزبان را برای دور کردن از مرز، رو به جنوب و آنسوی زنجان کشاند و این دور دویم گسترش ترکی در آذربایجان بود. اما، اگر شمار مردمان ایلهای ترکزبان دوبرابر و جای چرای دامهایشان بسیار گسترده تر از آنچه بود، می شد، باز نمی توانستند کوچکترین دگرگونی در زبان مردم شهرها و روستاها داشته باشند؛ زیرا، نخست آنکه هیچگونه کار و آرمان فرهنگی نداشتند و هنرمندان و ادب دوستان ایشان نیز به فارسی می گراییدند. دو دیگر آنکه، آنان مردمانی کوچرو بودند و به زور هم نمی شد آنان را در روستاها یا شهرها یکجانشین کرد. آنچه مایه گسترش زبان ترکی در آذربایجان شد، برنامه ریزی های فرهنگی و سیاسی گسترده روسیه و انگلستان بود. عباس میرزا و وزیر دانشورش، قائم مقام فراهانی، پس از قرارداد ترکمانچای، برای سرکوبی ترکمنان و امن کردن خراسان، بدانجا لشکر کشیدند و پس از سرکوب شورشیان، سپاه ایران به دروازه های هرات رسید. این کارها خشم دولت انگلیس را برانگیخت و به نابودی آن دو مرد نامی انجامید. محمدشاه آهنگ آن داشت تا کار پدرش در گرفتن هرات را به پایان برد و کوشش بسیاری نیز به کار برد؛ دولت انگلستان که نیک دریافته بود، بیشترین و پرتوان ترین سربازان سپاه ایران از آذربایجان است، از همان جنگ هرات، دست در کار پدید آوردن کینه و دشمنی، میان آذربایجانیان و دیگر ایرانیان شد؛ این کارها که با تردستی ویژه ای و به یاری جاسوسان فراوان انگلیسی انجام می شد، مایه رنجها و آشوبهای بسیار چه در آن زمان و چه در زمانهای پس از آن در میان ایرانیان گردید.