نویسنده : غوکاس کاراپتیان مقدمه : اسماعیل رایین پیرم- بی هیچ تردیدی- یکی از نام‌آورترین رهبران نهضت مشروطیت ایران است، که به گفته کسروی در دلاوری و جنگ‌آوری به ستارخان می‌مانست و در تیزبینی و بلنداندیشی، همپایه حیدر عمواوغلی بود. اما بنا به عللی - که اختلاف مذهبی یپرم با دیگر رهبران مشروطه در رأس آن‌ها قرار دارد - هیچگاه چنان که شایسته اوست، شناخته نشده است. قاطعیت، کاربری و در پاره‌ای موارد شدت عمل یپرم بهانه‌ای به دست داده است، تا جمعی او را به خشونت و بی‌رحمی متهم کنند. حال آنکه به عقیده گروهی دیگر اگر همین قاطعیت و سرعت عمل نمی‌بود، ای بسا که تردید و دودلی سپهدارها و دیگران، انقلاب مشروطیت را با مشکلاتی به مراتب بیشتر از آنچه شنیده و خوانده‌ایم روبرو می‌ساخت و محمد‌علی شاه و لیاخوف در سومین یورش «مشروطیت» را دفن می‌کردند.